สัตว์ป่า

ดอกไม้ป่าในห้วยขาแข้ง
คณะวนศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ได้แบ่งถิ่นอาศัย ของสัตว์ป่าในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้งออกเป็น 5 ประเภท คือ ยอดเขาและผาหิน ป่าดงดิบ ป่าผลัดใบ ดอนทรายและลำน้ำ ป่าพง หรือหรือไร่ร้าง
ยอดเขาและผาหิน ลักษณะทั่วไปเป็นผาชันหรือเขาหินมี ซอกหินและถ้ำหลายแห่ง สัตว์ป่าหลายชนิดใช้เป็นที่อยู่อาศัย หลบภัย สร้างรัง เช่น เลียงผา ลิงไอ้เงี้ยะ ค้างคาว พญาแร้ง อีแร้งหลังเทา เสือโคร่ง เสือดาว เสือลายเมฆ
ป่าดงดิบ ได้แก่ ป่าดิบเขา ป่าดิบชื้น และป่าดิบแล้ง สภาพป่าเหล่านี้มักรกทึบ มีร่มเงาให้สัตว์ป่า หลบอาศัย สร้างรัง เลี้ยงลูกอ่อน เป็นถิ่นอาศัยของสัตว์ป่าที่มีคุณค่าหลายชนิด เช่น ชะนีมือขาว ค่างแว่นถิ่นเหนือ ค่างหงอก นกเงือกคอสีแดง นกกก ส่วนสัตว์ป่าขนาดใหญ่ เช่น ช้าวป่า กระทิง กวางป่า เสือโคร่ง เสือดาว อาศัยป่าดิบชื้นหลบซ่อนตัวในเวลากลางวัน และออกหากินในป่าโปร่ง ตอนกลางคืน
ป่าผลัดใบ ได้แก่ ป่าผสมผลัดใบและ ป่าเต็งรังมีลักษณะทั่วไปเป็นป่าโปร่ง มีหญ้าและ พืชล้มลุกขึ้นอยู่บนพื้นมากโดยเฉพาะฤดูฝน นับ เป็นอาหารสำคัญของสัตว์กินพืชหลายชนิด ส่วน ในฤดูแล้งต้นไม้ในป่าออกดอกออกผลเป็น อาหารให้สัตว์ป่าอีกเช่นกัน สัตว์ที่มักพบในป่า ผลัดใบ เช่น วัวแดง กระทิง เก้ง เหยี่ยวรุ้ง นกหัวขวาน แย้ เป็นต้น
ดอนทรายและลำน้ำ เช่น ตามลำห้วย ขาแข้ง ลำห้วยทับเสลา ฯลฯ น้ำในห้วยนอกจาก จะเป็นแหล่งน้ำกินและอาบของสัตว์ป่าที่อาศัยในถิ่น อาศัยอื่น ๆ แล้ว ยังเป็นที่อยู่ประจำของสัตว์ ป่านานาชนิด เช่น นาก เหี้ย เต่าหวาย กบทูด เป็นต้น ส่วนดอนทรายน้อยใหญ่ริมน้ำหรือกลาง ลำน้ำเป็นสภาพพื้นที่พิเศษเพราะเป็นที่ผสมพันธุ์ ของนกยูง
นอกจากนี้สัตว์ป่าบางชนิดยังต้องการปัจจัยพิเศษเพื่อการดำรงชีวิต คือ ต้องมีแหล่งเกลือ เป็นอาหารเสริม เช่น ช้าง กระทิง วัวแดง สมเสร็จ กวางป่า อีเก้ง แหล่งเกลือแร่นี้เรียกว่า "โป่ง" ลักษณะของโป่งในห้วยขาแข้งแบ่งได้ 3 ประเภท คือ โป่งดิน โป่งน้ำ และโป่งหญ้า
สภาพถิ่นอาศัยอันหลากหลาย แหล่งอาหาร แหล่งน้ำ แหล่งสร้างรังเลี้ยงลูกอ่อน ที่พร้อมสมบูรณ์ นี้ทำให้เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้งเป็นแหล่งรวมของสัตว์ป่าในเขตร้อนของเอเชียไม่น้อยกว่า 600 ชนิด มีปลาน้ำจืดไม่น้อยกว่า 77 ชนิด สัตว์ป่าหลายชนิดอพยพเคลื่อนย้ายไปมาระหว่างป่าห้วยขาแข้ง และป่าทุ่งใหญ่นเรศวร สัตว์ป่าแต่ละประเภทมีดังนี้
1. สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม
มีไม่น้อยกว่า 95 ชนิด ที่สำคัญ เช่น ควายป่า เลียงผา สมเสร็จ เก้งหม้อ เนื้อทราย กระทิง วัวแดง เสือดาว เสือโคร่ง ช้างป่า ชะนี ลิง ค่าง สัตว์จำพวกหนูและค้างคาว เลียงผา และเนื้อทราย เป็นสัตว์ป่า สงวนซึ่งยังพบในป่าห้วยขาแข้ง
2. สัตว์ปีกจำพวกนก
มีอยู่ไม่น้อยกว่า 386 ชนิด เช่น นกยูงไทย พญาแร้ง นกฟินฟุท ไก่ฟ้าหลังเทา นกแว่นสีเทา เหยี่ยวรุ้ง เหยี่ยวนกเขาชิครา นกกก นกเงือกคอแดง นกเงือกสีน้ำตาล นกเงือกกรามช้าง นกเงือกกรามช้างปากเรียบ นกแก๊ก นกหัวขวานใหญ่สีเทา และนกหัวขวานใหญ่สีดำ เป็นต้น
เหยี่ยวนกเขา
3. สัตว์เลื้อยคลาน
ป่าห้วยขาแข้งมีพื้นที่ที่มีสภาพตั้งแต่ชื้นจัดจน ถึงแห้งจัด จึงเป็นที่รวมของสัตว์เลื้อยคลานไว้ มากกว่า 84 ชนิด สัตว์เลื้อยคลานหลายชนิด นับเป็นสัตว์หายากและกำลังจะสูญพันธุ์ เช่น เต่าหก เต่าเดือย กิ้งก่าหนามยาว ตุ๊กแกบินหางหยัก ตะกวด ตะพาบแก้มแดง เป็นต้น นอกจากนี้ยังมีงูที่มีคุณค่า หลายชนิด เช่น งูจงอาง งูเหลือม งูหลาม เป็นต้น
4. สัตว์สะเทือนน้ำสะเทินบก
ป่าห้วยขาแข้งมีป่าดงดิบ มีลำห้วยและหนองน้ำมากมายกระจายอยู่ทั่วพื้นที่ จึงเป็นศูนย์รวมของ สัตว์ประเภทนี้มากกว่า 36 ชนิด ชนิดที่หายากพบเพียงไม่กี่แห่งในโลกและกำลังจะสูญพันธุ์ ได้แก่ จงโคร่งและกบทูด ชนิดอื่นที่สำคัญ เช่น คางคกหัวราบ คางคกแคระ เป็นต้น
5. ปลาน้ำจืด
ลำห้วยสาขาต่าง ๆ มีหลายลักษณะทั้งน้ำไหลและวังน้ำลึกเป็นแหล่งอนุรักษ์พันธุ์ปลาที่สำคัญ มากกว่า 77 ชนิด หลายชนิดจัดเป็นปลาหายากและกำลังจะสูญพันธุ์ เช่น ปลาฉลาด ปลาเค้า ปลาตะโกก ปลากระสูบ ปลาเลียหิน เป็นต้น
คาดว่าในอนาคตเมื่อมีการศึกษาสัตว์ป่ามากขึ้น อาจพบชนิดพันธุ์สัตว์ป่าในห้วยขาแข้งเพิ่มขึ้น อีกมากมาย